Không chỉ đối mặt với tình trạng thừa cân, béo phì ngày càng gia tăng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, TPHCM còn đứng trước nhiều rào cản trong thực hành nuôi con bằng sữa mẹ, từ tỷ lệ sinh mổ cao đến việc trẻ chưa được bú mẹ sớm sau sinh. Đây là những vấn đề được BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương – Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM (HCDC) phân tích tại Hội thảo “Nuôi con bằng sữa mẹ và tối ưu hóa dinh dưỡng cho sức khỏe trẻ em”.
Thừa cân, béo phì gia tăng – nguy cơ biến chứng sản khoa hiện hữu
Theo khảo sát thường niên trên khoảng 3.000 hộ gia đình do HCDC thực hiện giai đoạn 2022-2025, bức tranh dinh dưỡng của phụ nữ từ 19-49 tuổi tại TPHCM đang có sự chuyển dịch rõ nét.
Nếu tỷ lệ thiếu năng lượng trường diễn giảm từ 6,7% năm 2022 xuống còn 5,4% vào năm 2025, thì ở chiều ngược lại, tỷ lệ thừa cân, béo phì tăng nhanh từ 23,9% lên 31,4%. Xu hướng này cũng có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi: phụ nữ 20-29 tuổi vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu năng lượng do xu hướng giữ dáng, trong khi nhóm trên 40 tuổi ghi nhận tỷ lệ thừa cân, béo phì cao nhất.
Theo BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương, đây là biểu hiện rõ của gánh nặng kép về dinh dưỡng, khi thiếu dinh dưỡng và thừa dinh dưỡng cùng tồn tại trong cộng đồng. Đáng lo ngại hơn, tình trạng thừa cân, béo phì không chỉ làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe sinh sản.
“Hiện nay, chúng ta có 5 tai biến sản khoa gây tử vong cao nhất, điển hình là băng huyết, nhiễm trùng và tiền sản giật. Tình trạng thừa cân, béo phì là một trong những yếu tố làm tăng mạnh nguy cơ dẫn đến các biến cố nguy hiểm đó” – BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương nhấn mạnh.
Nuôi con bằng sữa mẹ: Tỷ lệ bú mẹ sớm và bú mẹ hoàn toàn vẫn còn nhiều rào cản
Song song với gánh nặng dinh dưỡng, báo cáo cũng chỉ ra những thách thức trong thực hành nuôi con bằng sữa mẹ tại TPHCM. Dù tỷ lệ trẻ dưới 2 tuổi từng được bú mẹ đạt tới 94,1%, cho thấy nhận thức của cộng đồng đã được cải thiện, nhưng các chỉ số phản ánh chất lượng thực hành vẫn chưa đạt kỳ vọng.
Tỷ lệ trẻ được bú mẹ hoặc ngậm bắt vú trong giờ đầu sau sinh chỉ đạt 58,8-61,0%, thấp hơn mục tiêu quốc gia là 75%. Trong khi đó, tỷ lệ trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu tuy đã tăng từ 32,6% năm 2023 lên 41,8% năm 2025 nhưng vẫn chưa đạt mục tiêu 50%. Điều này đồng nghĩa với việc hơn một nửa số trẻ dưới 6 tháng tuổi vẫn được cho sử dụng thêm nước hoặc sữa công thức quá sớm.
Lý giải nguyên nhân, BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương cho biết: “Tỷ lệ sinh mổ tại TPHCM hiện đã vượt 50%, chính điều này đã làm gián đoạn việc thực hiện các bước chăm sóc thiết yếu sớm cho trẻ sơ sinh, đặc biệt là da kề da và cho bú trong giờ đầu sau sinh”.
Bên cạnh đó, tỷ lệ trẻ sinh nhẹ cân vẫn còn ở mức cao do xu hướng sinh con muộn và gia tăng các trường hợp mang thai nhờ hỗ trợ sinh sản, tiếp tục đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo vệ và duy trì nguồn sữa mẹ ngay từ những ngày đầu đời.
Đầu tư cho dinh dưỡng bà mẹ là đầu tư cho 1.000 ngày đầu đời
Theo BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương, dinh dưỡng bà mẹ là nền tảng của chiến lược chăm sóc 1.000 ngày đầu đời (tính từ khi thụ thai cho đến khi tròn 2 tuổi) giai đoạn quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ và sức khỏe lâu dài của trẻ.
Để cải thiện tình hình, ngành y tế TPHCM đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như tư vấn dinh dưỡng theo từng nhóm tuổi, tăng cường chăm sóc tiền thai, kiểm soát cân nặng ở phụ nữ trước khi mang thai, chuẩn hóa quy trình da kề da ngay cả trong các ca sinh mổ, đồng thời đẩy mạnh truyền thông nhằm thay đổi những quan niệm chưa đúng, trong đó có thói quen vắt bỏ sữa non và cho trẻ sử dụng sữa công thức quá sớm.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thay đổi tư duy và hành động trong chăm sóc dinh dưỡng thai kỳ, BS.CK1 Nguyễn Ngọc Thùy Dương khẳng định: “Dinh dưỡng bà mẹ là nền tảng cốt lõi giúp đứa trẻ sinh ra được khỏe mạnh, quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ qua từng giai đoạn và giúp trẻ phòng chống bệnh tật tối ưu”.
Những số liệu được trình bày tại hội thảo cho thấy, bên cạnh việc kiểm soát gánh nặng kép về dinh dưỡng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, việc tháo gỡ các rào cản đối với nuôi con bằng sữa mẹ cần được xem là một ưu tiên của y tế công cộng. Đây không chỉ là giải pháp cải thiện sức khỏe bà mẹ và trẻ em trước mắt mà còn là khoản đầu tư lâu dài cho chất lượng dân số và sự phát triển bền vững của TPHCM.
