Tóm tắt:
Chậm tăng trưởng thể chất (faltering growth – FG) ở trẻ nhỏ là tình trạng phổ biến với nhiều nguyên nhân khác nhau và gây hậu quả nghiêm trọng nếu không được can thiệp kịp thời. Bài viết dựa trên bằng chứng từ các khuyến cáo và nghiên cứu cập nhật, nhằm hỗ trợ nhân viên y tế nhận diện, đánh giá và can thiệp dinh dưỡng phù hợp cho trẻ có FG.
Abstract
Faltering growth (FG) in young children is a common condition with various causes and can lead to serious consequences if not addressed in a timely manner. This article is based on evidence from recent guidelines and studies, aiming to support healthcare professionals in the identification, assessment, and appropriate nutritional intervention for children with FG
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Chậm tăng trưởng thể ch là biểu hiện của mất cân bằng giữa nhu cầu và cung cấp dinh dưỡng trong một giai đoạn phát triển sống còn. Bên cạnh hậu quả cấp tính (nhiễm trùng tái phát, kéo dài thời gian nằm viện), FG còn liên quan đến suy giảm phát triển nhận thức, thể chất và nguy cơ bệnh lý mạn tính sau này.
2. XÁC ĐỊNH VÀ ĐÁNH GIÁ CHẬM TĂNG TRƯỞNG THỂ CHẤT
2.1. Tiêu chí chẩn đoán
Theo WHO, chậm tăng trưởng thể ch được định nghĩa là sụt ≥1 điểm z-score chỉ số cân nặng theo tuổi (WAZ) trong ít nhất 1 tháng, ngoại trừ hai tuần đầu sau sinh.
2.2. Công cụ sàng lọc
STRONGkids là một công cụ đơn giản, hiệu quả trong sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng ngay khi trẻ nhập viện.
2.3. Nhân trắc học và thành phần cơ thể
Cần theo dõi WAZ, HAZ, WHZ, BMI-for-age và chu vi cánh tay giữa (MUAC). Đánh giá thành phần cơ thể (chỉ số cơ cánh tay, mỡ cánh tay) giúp phân biệt tăng khối nạc và mỡ không lành mạnh.
3. PHÂN LOẠI NGUYÊN NHÂN FG
FG có thể do:
- Nguyên nhân không bệnh lý: thực hành nuôi dưỡng sai, nghèo đói, vệ sinh kém.
- Nguyên nhân bệnh lý: bệnh mạn tính (hô hấp, tiêu hóa, thần kinh), rối loạn hấp thu, tăng nhu cầu chuyển hóa, mất chất dinh dưỡng.
4. CHIẾN LƯỢC PHỤC HỒI DINH DƯỠNG
4.1. Mục tiêu can thiệp
- Đạt lại mức tăng trưởng trước khi chậm tăng trưởng thể xảy ra (z-score ban đầu).
- Tránh tăng trưởng quá nhanh không phù hợp (growth acceleration), làm tăng nguy cơ béo phì và hội chứng chuyển hóa.
4.2. Các bước phục hồi
- Giai đoạn 1: Bình thường hóa khẩu phần ăn, đảm bảo đủ năng lượng.
- Giai đoạn 2: Tăng cường năng lượng và protein bằng bổ sung thực phẩm, hoặc công thức PEE (protein-energy enriched).
- Giai đoạn 3: Kết hợp bổ sung ONS với tư vấn dinh dưỡng (DC).
Nghiên cứu SPROUT (2024) cho thấy, trẻ được bổ sung ONS kết hợp DC có cải thiện đáng kể về cân nặng, chiều cao và sức khỏe toàn diện so với DC đơn thuần.
Nguyên tắc sử dụng ONS trong thực hành
| Nội dung | Chi tiết |
| Chỉ định | Trẻ có faltering growth (giảm 2 centile trở lên), suy dinh dưỡng do bệnh lý/chế độ ăn thấp. |
| Đánh giá trước ONS | Đánh giá toàn diện chế độ ăn, tình trạng bệnh, dạ dày ruột; ưu tiên chế độ ăn trước (food-first). |
| Liều dùng | Thường 1–2 đơn vị ONS/ngày, cung cấp ≥50% nhu cầu vi chất tuổi; hiệu chỉnh theo cân nặng, chỉ số năng lượng. |
| Giáo dục & tuân thủ | Kết hợp tư vấn, thay đổi hương vị, dạng (lỏng, bột), hình thức hấp dẫn giúp cải thiện tuân thủ. |
| Theo dõi & điều chỉnh | Theo dõi cân nặng, chiều cao hàng tuần–hàng tháng; điều chỉnh năng lượng và protein để tránh tăng cân quá nhanh, chú trọng tăng chiều cao. |
5. QUẢN LÝ DINH DƯỠNG LÂM SÀNG
- Trong pha cấp của bệnh nặng, hạn chế cung cấp dư thừa năng lượng.
- Khi ổn định và hồi phục, tăng dần năng lượng và protein để hỗ trợ đồng hóa, phục hồi cơ thể.
- Phòng ngừa hội chứng tái nuôi dưỡng (refeeding syndrome) ở trẻ suy dinh dưỡng nặng bằng theo dõi điện giải, bổ sung vi chất hợp lý.
6. NGỪNG CAN THIỆP VÀ THEO DÕI
- Ngưng tăng cường dinh dưỡng khi trẻ đạt z-score trước FG, hoặc khi đạt cân nặng/chiều cao hợp lý so với tuổi.
- Tiếp tục theo dõi tăng trưởng trong 3–6 tháng để đảm bảo duy trì và phát hiện nguy cơ tái FG.
7. KẾT LUẬN
Chậm tăng trưởng thể ch là vấn đề dinh dưỡng nghiêm trọng nhưng có thể cải thiện nếu được phát hiện và can thiệp sớm. Cách tiếp cận từng bước, kết hợp bổ sung dinh dưỡng và tư vấn, giúp trẻ bắt kịp tăng trưởng một cách an toàn và bền vững. Việc đào tạo nhân viên y tế về các công cụ sàng lọc và can thiệp hiệu quả là thiết yếu trong cải thiện sức khỏe dinh dưỡng trẻ em.
Từ khóa: faltering growth, bắt kịp tăng trưởng, phục hồi dinh dưỡng, trẻ suy dinh dưỡng, STRONGkids, tư vấn dinh dưỡng, ONS.
Tài liệu tham khảo
- Cooke R, Goulet O, Huysentruyt K, Joosten K, Khadilkar AV, Mao M, et al. Catch-Up Growth in Infants and Young Children With Faltering Growth: Expert Opinion to Guide General Clinicians. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2023;77(1):7–15. doi:10.1097/MPG.0000000000003784.
- Joosten KF, Meyer R. Nutritional screening and guidelines for managing the child with faltering growth. Eur J Clin Nutr. 2010;64(Suppl 1):S22–S24. doi:10.1038/ejcn.2010.44.
- Ow MYL, Tran NT, Berde Y, Nguyen TS, Tran VK, Jablonka MJ, et al. Oral nutritional supplementation with dietary counseling improves linear catch-up growth and health outcomes in children with or at risk of undernutrition: a randomized controlled trial. Front Nutr. 2024;11:1341963. doi:10.3389/fnut.2024.1341963.
TS.BS Nguyễn Thị Thu Hậu
Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Nhi đồng 2
